Όταν τα παιδιά ζουν μέσα στην ντροπή μαθαίνουν να νοιώθουν ένοχα (Dorothy Law Nolte, 2001)
Εισαγωγή: Δεν έρχομαι……γιατί…ντρέπομαι πολύ!!!
Ντρ…ε..πο..μαι!!!!! για ….. ΜΕΝΑ;;;;;;
Ντροπή = ροπή στην αδυναμία να δω τον ΕΑΥΤΟ ΜΟΥ
Καταφεύγοντας στην ντροπή για να ελέγξουμε τη συμπεριφορά ενός παιδιού, του μαθαίνουμε απλώς να νοιώθει άσκημα για τον εαυτό του.
Ντροπαλότητα + συστολή = σημάδι έλλειψης εμπιστοσύνης στις κοινωνικές δεξιότητες και συμπτώματα βαθύτερου κοινωνικού άγχους.
Ντροπή=μορφή άμυνας = νέα στάση υποταγής και εκδήλωση αποφυγής.
Ντρέπομαι …να σε συναντήσω
Φοβάμαι…τα ξένα πρόσωπα.
Φοβάμαι ..εσένα γιατί .. δε σε ξέρω.
Από μικρός σε ..φοβάμαι.
Δειλιάζω…είμαι δύσπιστος και αμήχανος απέναντι σε πρωτόγνωρες καταστάσεις.
Ντρέπομαι… δε μπορώ να σε κοιτάξω στα μάτια.
Είμαι συνεσταλμένος….διστάζω γιατί το άγνωστο με τρομάζει.
Τα παιδιά στις επαφές τους με τα άγνωστα πρόσωπα βιώνουν κατά κανόνα μια εσωτερική σύγκρουση, μια αμφιθυμία. Από τη μια δείχνουν να τα ελκύει ο Ξένος- προσπαθούν να τον κοιτάξουν στα μάτια – να τον πλησιάσουν – να έχουν μαζί του διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις ποικίλης μορφής, από την άλλη νοιώθουν το φόβο, προσπαθούν να τον αποφύγουν.
Εκδηλώσεις αποφυγής: Οι εκδηλώσεις αποφυγής είναι ένα πολυσυμπτωματικό σύνδρομο που περιλαμβάνει συναφείς μορφές συμπεριφοράς όπως:
- Την προσπάθεια του παιδιού να παραμείνει σε κάποια απόσταση από τον ξένο
- Να φύγει μακριά του
- Να αποφύγει να συναντηθούν τα βλέμματά τους
- Να κάνει γκριμάτσες αποστροφής
- Να κλείνει τα μάτια του και να μη βλέπει τον ξένο.
Πότε εκδηλώνεται: Εκδηλώνονται αρχικά στη νηπιακή ηλικία και αργότερα στην πρώτη εφηβική ηλικία. Τα πρώτα δείγματα εμφανίζονται σε βρέφη στον 7ο ή 8ο μήνα της εξωμήτριας ζωής τους, όπου εξελίσσονται σε ευαίσθητα και ντροπαλά παιδιά μπροστά σε ξένα πρόσωπα. Η φυσική αυτή ντροπαλότητα, βαθμιαία υποχωρεί καθώς το παιδί μεγαλώνει και νοιώθει λιγότερο εξαρτημένο από τη μητέρα, τον πατέρα και άλλα άτομα του περιβάλλοντός του. Ωστόσο τα περισσότερα παιδιά συνεχίζουν να δείχνουν κάποια δυσπιστία και ανησυχία απέναντι στις πρωτόγνωρες καταστάσεις.
Ντροπή για το παιδί σημαίνει;
- Διαδικασία
- Απειλή- ταπείνωση – λύπη
- Ανασφάλεια
- Ανάγκη για προστασία εαυτού
- Έκδηλη έλλειψη αυτοπεποίθησης
- Υποτακτική συμπεριφορά
- Διστακτικότητα – αινιγματική κατάσταση
- Έκφραση
- Αναγνώριση του λάθους
- Αντίδραση – κακή αίσθηση – φόβο
- Σκέψεις –συναισθήματα
- Ανάπτυξη του εαυτού – άλλου
- Προστασία του εαυτού από τους άλλους
Αναπτύσσεται: Η αίσθηση του εαυτού αναπτύσσεται με την επαφή μεταξύ των μελών της οικογένειας και των αλληλεπιδράσεων του παιδιού και του οικογενειακού συστήματος.
Η φράση ‘’ντροπή’’ χρησιμοποιείται στην καθημερινή μας συνομιλία με το παιδί χωρίς επίγνωση του δεύτερου. Είναι ο φυσικός τρόπος όπου το σώμα του παιδιού αντιδρά στην επαφή.
Η αίσθηση της ντροπής αρχίζει νωρίς ηλικιακά πριν αυτή η ευαισθητοποίηση γίνει λεκτική και εκδηλώνεται με σκηνές γκρίνιας.
Ο τρόπος που το παιδί παρατηρεί, αισθάνεται, σκέφτεται, συμβάλλει στη διαμόρφωση του εαυτού στη συναισθηματική του ανάπτυξη και το κοινωνικό του προφίλ.
Η οικογένεια ενημερώνει το παιδί σχετικά με τις πολιτισμικές, εθνικές, θρησκευτικές, οικογενειακές προσδοκίες. Το μαθαίνει πώς να ενεργεί, να σκέφτεται, να μιλά, να συμπεριφέρεται, να επικοινωνεί. Αυτή λοιπόν η κοινωνική διαδικασία διαμόρφωσης μπορεί να συνοδεύεται και από ένα μήνυμα αγάπης, σεβασμού, αποδοχής από το πρόσωπο του παιδιού. Π.Χ. ο Γ. είναι πολύ καλό παιδί, ακούει τους γονείς του, δεν αντιμιλά , δε χτυπά την αδελφή του γενικά δεν ντροπιάζει την οικογένειά του. Η Μ. είναι πολύ καλό κοριτσάκι, λέει το όνομά της όταν τη ρωτούν οι φίλες της μαμάς, χαμογελάει σε όποιον της μιλήσει, δεν γκρινιάζει όταν συνοδεύει τη μαμά στην αγορά για ψώνια, όταν η μαμά έχει κόσμο στο σπίτι η Μ. κάθεται φρόνιμα, γενικά δεν ντροπιάζει τη μαμά της.
Η διαχείριση της ντροπής στη χειραγώγηση και τον έλεγχο του παιδιού οδηγεί σε έλλειψη αυτοπεποίθησης και σε μια γενικευμένη αίσθηση ότι δεν αξίζει.
Πχ. Ακαταστασία επικρατεί στο δωμάτιο της Τζούλιας. Η μαμά φανερά εκνευρισμένη λέει « μα τι συμβαίνει επιτέλους μαζί σου; Πως μπορείς να ζεις μέσα σε αυτό το αχούρι; Είσαι απαράδεκτη.» Η μαμά της Τζούλιας δεν πρέπει να ξεχνά ότι το δωμάτιο είναι χάλια κι όχι η κόρη της. Θα ήταν πιο καθαρό αν έλεγε, «θέλω να τακτοποιήσεις το δωμάτιό σου τώρα αμέσως». Θα εξέφραζε την αποδοκιμασία της, επιτρέποντας συγχρόνως στη Τζούλια να διατηρήσει την αυτοεκτίμησή της. Θα ήταν ξεκάθαρο ότι αυτό που την εκνευρίζει είναι η ακαταστασία και όχι η κόρη της.
Η Στάση της οικογένειας: Παράλληλα όμως η στάση της οικογένειας μπορεί να προκαλέσει και μια παθολογική αίσθηση της προσωπικής ντροπής – ενοχής στο παιδί – έφηβο, όπως στο να τους οδηγήσει σε
- Συμπεριφορικές διαταραχές
- Επιθετικότητα ( λεκτική και μη λεκτική)
- κατάθλιψη
- αγχώδη διαταραχή με κρίσεις πανικού,
- άγχος αποχωρισμού
- αποτροπή από βασικές ανάγκες όπως της αυτοεκτίμησης, της ελπίδας, της φιλίας, της οικειότητας, της παραγωγικότητας, της αγάπης του εαυτού και του άλλου.
Τα παιδιά και οι έφηβοι μαθαίνουν καλύτερα με υποστήριξη και ενθάρρυνση παρά με τιμωρίες.
Πρωταρχικό μέλημά μας η ανάπτυξη της ικανότητας να προβλέπουν,
- να αξιολογούν πιθανά αποτελέσματα,
- να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό,
- να εμπιστεύονται την ικανότητά τους,
- να σέβονται τα αισθήματα των άλλων.
- Να αναγνωρίζουν το λάθος και να ζητούν ειλικρινά συγγνώμη και
- Η κατανόηση της φύσης της σχέσης αιτίου – αιτιατού.
Ολοκληρώνεται έτσι ένας κύκλος που δίνει έμφαση στη μάθηση εκ των έσω και όχι στη μάθηση μέσω της ντροπής ή της ενοχής.
Αντίδραση
Οι διάφορες ηλικιακές ομάδες αντιδρούν διαφορετικά όταν εκτεθούν στο συναίσθημα της ντροπής – ενοχής. Τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας ενδέχεται να εξασθενίσουν και να επιδείξουν διάφορες ανώριμες συμπεριφορές και τάσεις όπως:
η νυχτερινή ενούρηση,
προσκόλληση σε ενήλικες
υπερβολικό κλάμα, γκρίνια, ένταση χωρίς αιτία
υπερβολικοί φόβοι.
Τα παιδιά του Δημοτικού ενδέχεται να επιδείξουν προβλήματα στο σχολείο, στη μάθηση, στη συμπεριφορά, στις σχέσεις με συμμαθητές, στη διατροφή και στον ύπνο. Π.χ. δεν συμμετέχουν στην τάξη, κάθονται σιωπηλοί, δε συμμετέχουν σε εκδηλώσεις του σχολείου, στα διαλείμματα αποφεύγουν στους συμμαθητές τους, δεν έχουν θάρρος, δεν είναι σίγουροι για τις απαντήσεις τους, φοβούνται την κοροϊδία από τους συμμαθητές γιαυτό είναι φειδωλοί στις εκδηλώσεις τους.
Οι έφηβοι δύναται να εκφράσουν την ντροπή τους με σωματικά παράπονα, με αισθήματα απελπισίας, αποφυγής, αδυναμίας, απομόνωσης, μοναξιάς και απογοήτευσης. Δυσκολεύονται να αποδεχτούν την κατάστασή τους, εκδηλώνουν συμπεριφορές αυτοκαταστροφής.
ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ GESTALT
Εστιάζουμε στην υποκειμενική αντίληψη του παιδιού και του εφήβου και της πραγματικότητάς τους.
Έμφαση στην έκφραση(λεκτική)
Ενθάρρυνση για την πλήρη έκφραση των συναισθημάτων
Εντοπισμός και αναγνώριση του διαφορετικού.(ντροπή – ενοχή)
Παροχή ευκαιριών.
Έμφαση στο εδώ και τώρα, μαθαίνουμε το παιδί και τον έφηβο να αναγνωρίζουν την υπευθυνότητά τους απέναντι σε καταστάσεις – διαδρομές και εξελίξεις.
Αναγνώριση του ‘’τι’’ και ‘’πως’’ σκέφτεται -αισθάνεται –πράττει το παιδί και ο έφηβος καθώς αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους ο καθένας.
Ενδιαφέρον για την ανάπτυξη ενός αυθεντικού διαλόγου και θεραπευτικής σχέσης, στοιχεία σημαντικά στην εξέλιξη του παιδιού – εφήβου αλλά και της θεραπείας τους.
Βασικός στόχος να αποκτήσει το παιδί – έφηβος επίγνωση του τι βιώνουν και πράττουν. Μέσα από τη διαδικασία της επίγνωσης το παιδί – έφηβος : κερδίζουν την κατανόηση του εαυτού τους και του περιβάλλοντός τους, κατανοούν τη διαφορά ντροπής – ενοχής, μαθαίνουν πώς να αποβάλλουν τα ενοχικά τους συναισθήματα, γνωρίζουν τη δυνατότητα τους για αλλαγή και την ικανότητά τους να κάνουν επιλογές ώστε να ζουν μια αυθεντική με νόημα ζωή και ουσιαστική ευθύνη και γνώση.
Η θεραπευτική προσέγγιση gestalt αποσαφηνίζει το κρίσιμο μέρος της ντροπής τη δυναμική της και ζητήματα που σχετίζονται με τη θεραπευτική διαδικασία, την οικειότητα, την οικογενειακή δυναμική (Robert, G. Lee, 1997) και μπορεί να μας οδηγήσει σε νέες προσεγγίσεις και μεθόδους σε αυτό το δύσκολο έδαφος.
Βιβλιογραφία
Feshbach, N. D. (1969). Sex differences in children’s modes of aggressive responses toward outsiders. Merrill-Palmer, 15, 249-258.
Flores, R.L. (2005). Developmental aspects of school violence. In F. Denmark, U.,Gielen, H.H. Krauss, E. Midlarsky & R. Wesner (Eds.), Violence in schools: Cross-Ntional and Cross-Cultural Perspectives (pp. 75-84). Springer.
McLeon, J. (2005). Εισαγωγή στη Συμβουλευτική. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο.
Αντωνίου, Β., Ευθυμίου, Κ., & Μυλωνά, Κ (2016). Κοινωνικό άγχος, διεκδικητικότητα και κοινωνική φοβία. Ένα δομημένο ομαδικό πρόγραμμα γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας. Αθήνα: Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς.
Γιαμαρέλου, Γ., Δίπλας, Γ., Κωνσταντινίδου, Α., Μπάλλιου, Δ., Χατζηλάκου, Κ. (2013). Εισαγωγή στην Ψυχοθεραπεία Gestalt. Gestalt Foundtation.
Κοκκινάκη, Φ. (2006). Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη Μελέτη της Κοινωνικής Συμπεριφοράς, Εκδόσεις Τυπωθήτω, Αθήνα.
Κορδούπης, Π. (2018). Η ψυχολογία των διαπροσωπικών σχέσεων. Αναρτήθηκε στις 25-1-2018, http://openecluss.panteion.gr/courses/TMD218
Μαλικιώση – Λοίζου, Μ. (2012). Συμβουλευτική Ψυχολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο
Μήτσιου Γλυκερία, Δάκτυλα Στυλιανή, Δάκτυλας Κωνσταντίνος (2017). Ταξίδια Ζωής. Εκδοσεις Ροτόντα Θεσσαλονικη
Λιάνα Δάκτυλα – Κωνσταντίνος Δάκτυλας- Γλυκερια Μήτσιου