ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Ο φόβος, στην αρχαία Ελληνική Μυθολογία προσωποποιούνταν ως ο γιός του Άρη και της Αφροδίτης. Αποτελεί όπως και το άγχος μια δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση με ψυχολογικές και φυσιολογικές μεταβολές ως απάντηση σε κάποια πραγματική απειλή ή κίνδυνο( Μάνος 1985).
Είναι ένα συναίσθημα που προκαλείται από αντικειμενική απιλή και προκαλεί ένα είδος δυσάρεστης αίσθησης, μια έντονη παρόρμηση του ατόμου να διαφύγει, καθώς και ψυχολογικές αντιδράσεις, όπως ταχυπαλμία, ένταση μυών και γενικά μια κινητοποίηση του οργανισμού με σκοπό τη φυγή ή τη μάχη.
Ανεξάρτητα από τη μορφή του ο φόβος είναι καθημερινό φαινόμενο στη ζωή μας. Όταν ανησυχούμε για τη σύσκεψη που έχουμε το απόγευμα, φοβόμαστε μήπως συμβεί κάτι. Όταν ανησυχούμε για τα φαγητά που ετοιμάζουμε για ένα τραπέζι, βιώνουμε μια ήπια μορφή φόβου. Όταν μας καλεί ο δάσκαλος, φοβόμαστε μήπως κάτι άσχημο θα μας πει για το παιδί μας, όταν πάμε να πάρουμε τους βαθμούς βιώνουμε μια ήπια μορφή φόβου μήπως δεν πάρουμε καλούς βαθμούς…
Όποιο και αν είναι το επίπεδο ο φόβος επισύρει πάντα μια αμφιβολία ότι κάτι δεν πάει καλά. Με άλλα λόγια ο φόβος είναι μια προβολή σκέψης πιθανής καταστροφής.
Ο φόβος είναι πανίσχυρη περιοριστική δύναμη που μπορεί να ασκήσει ουσιαστικότατη επίδραση στη ζωή μας. Η επίδραση που ασκεί στο σώμα μας και στο νου μας είναι ουσιαστική.
Ο φόβος είναι το κατεξοχήν απαραίτητο συναίσθημα για την προσαρμογή και την επιβίωσή μας. Ο Παν ο μυθικός θεός των βοσκών της Αρκαδίας για να διασκεδάσει τρόμαζε τα κοπάδια και τα έτρεπε σε φυγή. Ο πανικός λοιπόν προήλθε από το αρχαίο επίθετο ‘’πανικός’’ φόβος και ταραχή που προκαλούσε ο θεός Παν.
Όταν ο φόβος αποκτά υπερβολικές, παθολογικές και μη ρεαλιστικές διαστάσεις, τότε παίρνει τη μορφή της φοβίας. Αν και το άτομο καταλαβαίνει ότι ο φόβος του είναι υπερβολικός ή ακόμη και παράλογος, η έκθεσή του στο φοβικό ερέθισμα προκαλεί έντονες αντιδράσεις άγχους που μπορούν να φτάσουν και στα επίπεδα του πανικού.
O φόβος είναι ένα συναίσθημα το οποίο μπορεί να παρουσιαστεί σαν κύριο σύμπτωμα μιας διαταραχής, όπως αυτό συμβαίνει στον πανικό ή στην κοινωνική φοβία, ή να είναι συνοδό σύμπτωμα κάποιας άλλης διαταραχής, όπως για παράδειγμα ο φόβος που παρουσιάζεται: στην Κατάθλιψη,
- στις Διαταραχές φοβικού άγχους
- στην Αγοραφοβία
- στις Κοινωνικές φοβίες
- στις Ειδικές φοβίες
- στις Aγχώδεις Διαταραχές
- στη Διαταραχή πανικού
- στη Διαταραχή γενικευμένου άγχους
- στην Iδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, όπου οι ιδεοληπτικές σκέψεις και οι ψυχαναγκαστικές πράξεις προκαλούν δυσφορία και φόβο. Εμφανίζεται στο τέλος της σχολικής ηλικίας και στην εφηβεία και είναι στενά συνδεδεμένη με την ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη των παιδιών.
Στα παιδιά παρουσιάζονται πιο συχνά οι διαταραχές άγχους αποχωρισμού, οι γενικευμένες φοβίες και οι ειδικές φοβίες.
Στα παιδιά και στους εφήβους οι φόβοι και οι φοβίες θεωρούνται ένα μάλλον εξελικτικό φαινόμενο.
Οι φόβοι της παιδικής και εφηβικής ηλικίας ποικίλουν ως προς το αντικείμενο, την κατάσταση και ως προς την ένταση. Δυσφορικές ψυχολογικές καταστάσεις και ιδίως το άγχος επηρεάζουν ιδιαίτερα την εκδήλωση, την ποιότητα και την ένταση των παιδικών φόβων.
Η συχνότητα των φοβικών διαταραχών στο γενικό πληθυσμό των παιδιών και των εφήβων κυμαίνεται μεταξύ 2,6% και 9,1%. Στην αιτιολογία συμβάλλουν γενετικοί, ιδιοσυγκρασιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες.
Όταν ο φόβος αποκτά υπερβολικές, παθολογικές και μη ρεαλιστικές διαστάσεις, τότε παίρνει τη μορφή της φοβίας που είναι ο επίμονος υπερβολικός και αδικαιολόγητος φόβος.
Αν και το άτομο καταλαβαίνει ότι ο φόβος του είναι υπερβολικός ή ακόμη και παράλογος, η έκθεσή του στο φοβικό ερέθισμα προκαλεί έντονες αντιδράσεις άγχους που μπορούν να φτάσουν και στα επίπεδα του πανικού.
Η πρώτη εμφάνιση της φοβίας μπορεί να είναι δραματικά ξαφνική, δηλαδή να αρχίσει με μια ψυχοκατακλυσμιαία εμπειρία άγχους, ή να εξελιχθεί σιγά-σιγά και ύπουλα.
Σε μερικές περιπτώσεις μπορεί η φοβία να προαναγγέλλεται από μεμονωμένες κρίσεις πανικού, ή από πολύ περιορισμένα βραχείας διάρκειας επεισόδια άγχους.
Στα παιδιά οι φοβίες εμφανίζονται σε όλες τις ηλικίες. Η πλέον συνηθισμένη φοβία είναι σχολιοφοβία, η άρνηση του παιδιού να πάει στο σχολείο εξαιτίας ενός φανταστικού φόβου ο οποίος συνδυάζεται με κάποια πτυχή της σχολικής ζωής. Εμφανίζεται πιο συχνά στα κορίτσια από τα αγόρια. Στα παιδιά και στους εφήβους οι φόβοι και οι φοβίες θεωρούνται ένα μάλλον εξελικτικό φαινόμενο.
Η διαφορά ανάμεσα στο φόβο και στο άγχος είναι: ότι ο φόβος είναι μια σφοδρή και έντονη αντίδραση, η οποία προκαλείται από ένα γενικευμένο συναίσθημα και συνδέεται κυρίως με αναμενόμενο κίνδυνο που θα μπορούσε να προκύψει, ενώ το άγχος είναι μια ηπιότερη κατάσταση ανησυχίας με μεγαλύτερη διάρκεια.
Το άγχος στην ήπια μορφή του αποτελεί, όπως και ο φόβος μια χρήσιμη αντίδραση του οργανισμού, γιατί τον θέτει σε συναγερμό και προετοιμάζει το παιδί και τον έφηβο γενικότερα, ώστε να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο και να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες πριν ακόμα εμφανιστούν.
Μερικές φορές οι αντιδράσεις, που προκαλούνται από το φόβο, το άγχος ή τις φοβίες είναι τόσο έντονες και παρατεταμένες, ώστε το παιδί να δυσκολεύεται να ανταπεξέλθει στις καθημερινές του δραστηριότητες και να αποδιοργανώνεται η ζωή του.
Η σχέση φόβου και άγχους έχει μάλλον μελετηθεί αρκετά ώστε να ξέρουμε ότι αγχώδη παιδιά μπορεί να εμφανίζονται και ιδιαίτερα φοβικά.
Η διερεύνηση φοβικών συμπτωμάτων κατά DSM-IV(APA, 1994) σε 189 παιδιά ηλικίας 8-13 χρόνων, έδειξε πως τα κορίτσια εμφάνιζαν σε σημαντικά μεγαλύτερη συχνότητα, συμπτώματα συγκεκριμένων φοβιών, όπως: η φοβία ζώων, αίματος, ενέσεων, τραυματισμού και καταστασιακή – περιβαλλοντική φοβία, αλλά δε διέφεραν στη συχνότητα συμπτωμάτων κοινωνικής φοβίας από τα αγόρια (Muris et all, 1999a).
Αν και βρέθηκε πως μπορεί οι φόβοι να συνδυάζονται με γενικότερη ψυχοπαθολογία ( Graziano& Ge Giavani, 1979), εντούτοις συνοδεύονται συχνότερα και από άλλες μονοσυμπτωματικές καταστάσεις όπως η νυχτερινή ενούρηση ή οι νυχτερινοί εφιάλτες (La Rouse & Monk, 1959) και σχετίζεται περισσότερο με το εξελικτικό στάδιο των παιδιών. Οι πηγές των φόβων αλλάζουν με την ηλικία.
Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ ΚΑΤΑ ΗΛΙΚΙΑ
Όταν γεννιέται ένα παιδί, φέρνει μαζί του ορισμένα χαρακτηριστικά που εκδηλώνονται στην προσωπικότητά του. Από την αρχή υπάρχουν παιδιά που είναι πιο τολμηρά και λιγότερο φοβιτσιάρικα από άλλα.
Αν ένα παιδί γεννηθεί δειλό και η μητέρα εμποδίσει τις απόπειρές του να εξερευνήσει τον κόσμο με νευρικές επικρίσεις, το παιδί θα σταματήσει τελικά τις προσπάθειες και θα γίνει λιγότερο ικανό στην αντιμετώπιση άγνωστων καταστάσεων, επειδή δε θα έχει εξασκηθεί. Από την άλλη τώρα, αν το δειλό παιδί ενθαρρυνθεί όμαλά και επαινεθεί για την όποια πρόοδό του, έχει όλες τις πιθανότητες να ξεπεράσει τους φόβους του.
Στη βρεφική ηλικία φοβούνται την απώλεια υποστήριξης, τους δυνατούς θορύβους – τους ξένους και τα μεγάλα άγνωστα αντικείμενα. Παιδιά στην ηλικία 1-2 χρόνων φοβούνται τους ξένους και τον αποχωρισμό από τους γονείς. Στην ηλικία 3-4 χρόνων φοβούνται το σκοτάδι, να μένουν μόνα, τα μικρά ζώα, τα έντομα. Στην ηλικία 5-6 χρόνων φοβούνται τα άγρια ζώα, τα φαντάσματα και τα τέρατα. Στην ηλικία 7-8 φοβούνται το σχολείο, τα υπερφυσικά γεγονότα, το σωματικό κίνδυνο. Τα παιδιά 9-11 χρόνων φοβούνται την υγεία τους, τους σωματικούς τραυματισμούς, τον πόλεμο, τους κοινωνικούς φόβους, την επίδοση στο σχολείο.(Collendick & King, 1991).
Στους εφήβους οι φόβοι ταξινομούνται σε τρεις ομάδες: α) στους καταστασιακούς φόβους : αστραπές, βροντές, κλειστοί χώροι, ασανσέρ, σκοτάδι, ύψη, πτήση, ταχύτητα, β) στους φόβους των ζώων: φίδια, σκύλους, σφήκα, ποντίκια, κατσαρίδες, γάτες κ.λ.π. γ) φόβος τραυματισμού ( ένεση, οδοντίατρος, τραύματα, αίμα, αγοροφοβία, δ) φόβοι της νύχτα, ε) κοινωνικοί φόβοι: σχολείο, μαθητές, καθηγητές, στ) φόβοι των δημοσίων χώρων, κλειστοφοβία, κοινωνική φοβία, κρίσεις πανικού, αγχώδεις διαταραχές.
Έρευνα σε 290 παιδιά ηλικίας 8-13 ετών έδειξε πως οι φόβοι συνδέονταν σε ποσοστό 49% με υποκλινικές εκδηλώσεις αγχωδών διαταραχών και σε ένα ποσοστό 23% με τουλάχιστον μία κλινικά διαγνώσιμη αγχώδη διαταραχή.
Έρευνα σε 96 μαθητές (66 αγόρια/30 κορίτσια), 6-14 ετών, έδειξε ότι το 55.31% (N=52) εμφάνισαν συμπεριφορικά προβλήματα, το 37.24% (Ν = 35) συναισθηματικές δυσκολίες και το 7.46% (N=7) ADHD, το 16% σχολική φοβία(Ν=15), το 45% (Ν=43) εμφάνισε αρνητισμό στην τάξη και στις σχολικές δραστηριότητες με υπεροχή των αγοριών που φοιτούν στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο, χωρίς να έχουμε στατιστικά σημαντικές διαφορές (Ηλίας Κουρκούτας, Γλυκερία Μήτσιου, 2006).
1η Μελέτη περίπτωσης- Άγχος αποχωρισμού
Η μητέρα ακούγεται πολύ ανήσυχη. Το τετράχρονο κοριτσάκι της αρνείται να μπει στο αυτοκίνητο για να πάει στο Νηπιαγωγείο. K ι όταν ακόμα μπει, αρχίζει να παραπονιέται ότι θα κάνει εμετό, χλομιάζει και ζητά επίμονα να μη σταματήσει το αυτοκίνητο στο σχολείο.
Η Μαρίνα κατεβαίνει από το αυτοκίνητο κρατώντας σφικτά το χέρι της μητέρα της. Κλαίει κι αρνείται να μπει στο Νηπιαγωγείο.
Η μητέρα προβληματισμένη με την αντίδραση του παιδιού της, δικαιολογεί τη στάση του, εκφράζει τα συναισθήματά της , λέγοντας: “νιώθω απαίσια γιατί το μωρό μου υποφέρει έτσι’’, και γυρίζουν πίσω στο σπίτι.
H Μαρίνα ευχαριστημένη πλέον, σταματά το κλάμα γυρίζει στο σπίτι όπου είναι ένα χαρούμενο, ήσυχο κοριτσάκι. Γιατί η Μαρίνα κλαίει και γιατί ο Γιάννης, ο Γιώργος και η Μαρία διαβαίνουν χαμογελαστοί την πόρτα του Νηπιαγωγείου;
H Μαρίνα είναι ένα κοριτσάκι ευαίσθητο, με μια προϊστορία γεμάτη ανησυχία και αναγκαία υπερπροστασία από τη μητέρα, λόγω μιας βρεφικής αρρώστιας.
Αυτή η αρρώστια έδεσε στενά τις δύο δημιουργώντας μια εξάρτηση, που τώρα, στο στάδιο που θα έπρεπε, η Μαρίνα να κάνει τα πρώτα βήματα “ανεξαρτησίας” της και να κατανοήσει τον εαυτό της σαν ξεχωριστό άτομο, είναι δύσκολο να αλλάξει. H μητέρα δυσκολεύεται και αυτή να αφήσει τη Μαρίνα να απομακρυνθεί από κοντά της, ο αποχωρισμός είναι επίπονος και για την ίδια, και η Μαρίνα το γνωρίζει αυτό.
Τι Συμβαίνει;
Στη Μαρίνα καθώς και στη μητέρα, αρχίζουν να λειτουργούν μηχανισμοί περιέργειας και φαντασίας.
Tο Νηπιαγωγείο είναι γι’ αυτήν “άγνωστο” και καθετί το νέο προκαλεί στην αρχή φόβο.
Για τη μητέρα είναι ένας χώρος, που το παιδί της θα περνά κάποιες ώρες, που πριν περνούσε μαζί της.
Tι θα συναντήσει η Μαρίνα εκεί, θα την αγαπούν οι δασκάλες της, θα τα καταφέρει με τα άλλα παιδάκια; Θα προσέχουν το κορίτσι της, θα είναι “καλές μητέρες”; Αν χτυπήσει στο διάλειμμα; Αυτά τα ερωτήματα την απασχολούν.
Από τη μεριά της, η Μαρίνα αναρωτιέται μήπως η μητέρα νιώθει μόνη στο σπίτι, μήπως στενοχωριέται και δεν είναι χαρούμενη.
Αυτά τα ερωτήματα και οι φαντασίες σχηματίζουν εικόνες και είναι τα βασικά στοιχεία της συμπεριφοράς που εκδηλώνεται στο σπίτι, στο δρόμο για το Νηπιαγωγείο, μα και στην πόρτα του νηπιαγωγείου.
H μητέρα λέει πως, όταν πηγαίνει ο πατέρας τη Μαρίνα στο νηπιαγωγείο, εκείνη τότε μπαίνει αδιαμαρτύρητα στην τάξη της.
O πατέρας έχει σίγουρα κάποιες άλλες εμπειρίες με την κορούλα του, μα και κάποιες άλλες εικόνες, έτσι μπορεί και αφήνει τη Μαρίνα στο κατώφλι, κι αυτή το νιώθει και το ξέρει. O πατέρας δεν ανησυχεί για τον αποχωρισμό.
Η μητέρα θυμάται πως πολύ συχνά κι ενώ είχε τη Μαρίνα στην αγκαλιά της έλεγε δυνατά τη σκέψη της: Τι θα κάνει η μανούλα μόνη στο σπίτι τώρα που το μωρό μου θα πάει στο σχολείο;
Μήπως η Μαρίνα θυμάται αυτά τα λόγια της μητέρας της κάθε μέρα όταν είναι να πάει στο σχολείο;
Ο φόβος αποχωρισμού έχει μια συχνότητα 2-4% και είναι δυνατό να παρουσιαστεί σε διάφορες ηλικίες. Είναι η πιο συχνή διαταραχή φόβου στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας. Συχνά συνοδεύεται με κλάμα, θυμό και διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα. Κάποτε είναι δυνατόν, από άγχος αποχωρισμού να εξελιχθεί σε μια γενικευμένη αγχώδη διαταραχή.
2η Μελέτη Περίπτωσης: Φόβος – Φοβίες
Ο Φώτης μόλις αρχίσει να νυχτώνει γίνεται ανήσυχος, ρωτά πότε θα πρέπει να κοιμηθεί, πότε θα πάει στο κρεβάτι του. Πρέπει να ξαπλώσει και η μητέρα του μαζί του μέχρι να κοιμηθεί, κι όταν φύγει σκεπάζεται βάζοντας το κεφάλι του κάτω από τα σκεπάσματα. Ιδρώνει και συχνά κλαίει στο κρεβάτι. Το ξέρω, φοβάται’’ λέει η μητέρα. Κάποια στιγμή ο Φώτης άρχισε να μιλά για τους φόβους του.
Είναι Φαντάσματα, ντυμένα με μακριά πράσινα και μαύρα ρούχα, τις περισσότερες φορές χωρίς πρόσωπα να κατεβαίνουν τη σκάλα την ώρα που αυτός ανεβαίνει, να περπατούν στο διάδρομο βγαίνοντας από το ερμάρι, να μπαίνουν από το παράθυρο στο δωμάτιό του.
Η φοβία του Φώτη έχει να κάνει με την έντονη φαντασία του και την έκθεση του σε ερεθίσματα όπως η τηλεόραση και οι ιστορίες τρόμου.
Οι ειδικές φοβίες στα παιδιά, είναι πιο συχνές στα κορίτσια, με συχνότητα του 2-4 %.
Οι φόβοι στην παιδική – εφηβική ηλικία μπορούν θαυμάσια να αλλάξουν από ηλικία σε ηλικία, και μπορούν βέβαια να υποχωρούν τόσο ξαφνικά και αναίτια, όσο ξαφνικά και αναίτια εμφανίζονται. Όσο πιο δραστικά και ανοιχτά αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα, τόσο λιγότερο θα φοβόμαστε όταν εμφανιστούν άλλα προβλήματα. Όσο πιο έμπειροι είμαστε στη λύση των προβλημάτων, τόσο λιγότερο τα φοβόμαστε. Πάντα υπάρχει τρόπος να λυθεί το πρόβλημα, έστω κι αν το πρόβλημα είναι ο φόβος.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Gerdner, J. & Bell, A. (2008), Φοβίες και πώς να τις ξεπεράσετε: Κατανοήστε και νικήστε τους φόβους σας, μεταφρ. Ρ. Βασιλοπούλου. Αθήνα: Φυτράκη
- Κάκουρος. Ε, Μανιαδάκη. Κ, Ψυχοπαθολογία παιδιών και εφήβων –Αναπτυξιακή Προσέγγιση, (2006), Αθήνα, Εκδόσεις : Τυπωθήτω.
- Σίμος Γρ,.(2001). Φόβοι της παιδικής ηλικίας, Εξελικτική και διαπολιτισμική προσέγγιση, (2001), Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις: University studio press.
- Peiffer. V, Φόβοι και Φοβίες, (2003), Αθήνα, Εκδόσεις : Διόπτρα.
- Μάνος Ν., (1985). Ερμηνευτικό υλικό ψυχιατρικών όρων. Θεσσαλονίκη, εκδ. University studio press.
- La Rouse & Monk, (1959). Fears and worriew in a representative sample of children. American Journal of Orthopsychiatry, 29,803-818.
- Graziano A. M.De Giovanni I. S. (1979). The clinical significance of childhood phobias:Anote on the proportion on child-clinical referrals for the treatment of children’s fears. Behaviour Research and Therapy, 17,108-112
- Ηλίας Κουρκούτας, Γλυκερία Μήτσιου, (2006). Άγχος και προβλήματα συμπεριφοράς σε παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. 13-15 Ιουλίου 2006 27ο Διεθνές Συνέδριο Στρες και Άγχους στο Πανεπιστήμιο Κρήτης – Ρέθυμνο.
- Kourkoutas, E., Mitsiou, G., & Foulouli, A. “Anxiety and depressive symptoms in children with learning disabilities” A Multidisciplinary Approach to Learning Disabilities. Integrating Education, Motivation, and Emotions. 15th World Conference on Learning Disabilities, Boston,26-28 October 2006
Dr. Μήτσιου – Δάκτυλα Γλυκερία